한국어
Дастрасӣ ба оби ошомидании босифат дар манотиқи деҳоти Тоҷикистон солҳо боз яке аз масъалаҳои мураккабтарин боқӣ мемонад. Тибқи оморҳои расмӣ ва таҳлилҳои соҳавӣ, беш аз 30%-40% аҳолии деҳот то ҳол аз оби каналҳо, чоҳҳои кушода ва дарёҳо истифода мебаранд, ки аксари ин сарчашмаҳо ба талаботи санитарии ГОСТ 2874-82 (Оби ошомиданӣ) ҷавобгӯ нестанд. Дар шароите, ки қатъ шудани интиқоли нерӯи барқ дар фасли тирамоҳу зимистон ба як амри маъмулӣ табдил ёфтааст, технологияҳои анъанавии филтратсия, ки ба насосҳои пуриқтидор ва барқ ниёз доранд, самаранокии худро гум мекунанд.
Ин мақола ба таҳлили муқоисавии усулҳои тозакунии об дар шароити воқеии Тоҷикистон бахшида шудааст.
Хулоса
- Системаҳои UF бидуни барқ ва танҳо бо фишори табиии 1.0-1.5 бар кор мекунанд, ки ин барои манотиқи кӯҳистони Тоҷикистон беҳтарин аст.
- Хароҷоти истифодабарии ултрафилтратсия нисбат ба осмоси баръакс (RO) 3-5 маротиба камтар буда, партови об (дренаж) умуман вуҷуд надорад.
- Технологияи ONEMI имкон медиҳад, ки 99.9% бактерияҳо ва лойқаҳо бе тағйир додани таркиби намакии табиии об нест карда шаванд.
Буҳрони оби деҳот: Фарқияти воқеият ва талаботи давлатӣ
Дар аксари деҳаҳои водии Рашт, Хатлон ва Кӯҳистони Бадахшон сифати об вобаста ба мавсим тағйир меёбад. Дар баҳор, вақте ки барфҳо об мешаванд, лойиҳавии (турбидитии) об дар дарёҳо ва чоҳҳо аз меъёри иҷозатдодашудаи СанПиН 2.1.4.1074-01 то 10-15 маротиба зиёд мешавад. Системаҳои анъанавии хлоркунӣ, ки дар сатҳи давлатӣ истифода мешаванд, танҳо бактерияҳоро мекушанд, вале лойқа, қум ва моддаҳои боздошташударо аз байн намебаранд.
Аксари мактабҳо ва бунгоҳҳои тиббии деҳот маҷбуранд обро ҷӯшонида истифода баранд, ки ин боиси хароҷоти зиёди ҳезум ва ангишт мегардад.
Аз нуқтаи назари иқтисодӣ, хариди оби бастабандӣ барои муассисаҳои давлатӣ ва тиҷоратӣ дар деҳот буҷетро зуд холӣ мекунад. Нархи як литр оби бастабандӣ дар Тоҷикистон вобаста ба минтақа аз 1.5 то 3.0 сомонӣ аст. Барои як мактаби миёна бо 500 нафар хонанда, таъмини ҳадди ақалли талаботи физиологӣ (1 литр барои як нафар дар як рӯз) дар як моҳ ба ҳисоби миёна аз 15,000 то 30,000 сомонӣ хароҷот меорад. Ин рақам барои буҷетҳои маҳаллӣ дастнорас аст.
Ин ҷо як ҳақиқати талх ва ғайриинтизор вуҷуд дорад: аксари филтрҳои осмоси баръакс (RO), ки дар лоиҳаҳои байналмилалии кӯмакрасон дар деҳоти Тоҷикистон насб карда мешаванд, дар ҳафтаҳои аввали тирамоҳ аз сабаби набудани барқ ва фишори пасти об аз кор мебароянд ва ҳамчун ҷевонҳои оҳанӣ дар кунҷи мактабҳо чанг зер карда мехобанд.
Осмоси баръакс (RO) ва Ултрафилтратсия (UF): Муқоисаи техникӣ ва иқтисодӣ
Барои бахши тиҷорат ва давлатӣ муҳим аст, ки фарқияти байни ду технологияи асосии филтратсияро дарк кунанд. Интихоби нодуруст боиси беҳуда сарф шудани ҳазорҳо доллар мегардад.
| Нишондиҳандаҳо | Осмоси баръакс (RO) | Ултрафилтратсия (UF) |
|---|---|---|
| Ниёз ба нерӯи барқ | Ҳатмист (барои насоси фишори баланд) | Камтар аз 1.0 бар (бе барқ кор мекунад) |
| Партови об ба дренаж | 70% – 80% об ба канализатсия мерезад | 0% (тамоми об тоза мешавад) |
| Таркиби минералии об | Оби қариб дистилятсияшуда (бе минералҳо) | Минералҳои фоиданок (Ca, Mg) боқӣ мемонанд |
| Муҳлати хизмати мембрана | 12-18 моҳ (зуд вайрон мешавад) | 3-5 сол (бо шустани даврӣ) |
| Арзиши нигоҳдорӣ | Хеле баланд (ивази мунтазами филтрҳо) | Хеле паст (танҳо шустани механикӣ) |
Тавре ки аз ҷадвал бармеояд, осмоси баръакс барои обҳои дорои шӯрии ниҳоят баланд (масалан, дар баъзе ноҳияҳои вилояти Хатлон) мувофиқ аст, вале барои аксари минтақаҳои Тоҷикистон, ки об аз кӯҳҳо ҷорӣ мешавад ва танҳо мушкили лойқаву бактерияҳоро дорад, технологияи UF аз бренди машҳури ONEMI ҳалли беҳтарин ва иқтисодӣ маҳсуб меёбад.
Чаро технологияи UF бидуни барқ кор карда метавонад?
Мембранаҳои ултрафилтратсионӣ дорои сӯрохиҳои микроскопии андозаашон аз 0.01 то 0.1 микрон мебошанд. Ин андоза барои боздоштани ҳама гуна бактерияҳо, вирусҳо, паразитҳо ва зарраҳои лойқа комилан кофист, вале ба молекулаҳои об ва намакҳои фоиданоки минералӣ иҷозат медиҳад, ки озодона гузаранд. Азбаски сӯрохиҳои мембрана нисбат ба осмоси баръакс калонтаранд, барои гузаштани об фишори баланди сунъӣ лозим нест. Фишори табиии қубурҳои обгузари деҳот, ки одатан дар ҳудуди 1.2-1.8 бар қарор дорад, барои кори пурраи системаи ONEMI комилан кифоя аст.
Ин хусусият вобастагии муассисаҳои тиббӣ ва таълимиро аз шабакаҳои барқии маҳаллӣ (ки дар зимистон зуд-зуд хомӯш мешаванд) комилан аз байн мебарад.
Истифодаи ин технология дар як мактаби деҳаи дурдасти ноҳияи Лахш нишон дод, ки ҳатто дар ҳарорати зери сифр ва фишори пасти об, система устувории худро нигоҳ дошт. Мушкилии асосии амалӣ дар ин ҳолат танҳо ях кардани қубурҳои беруна буд, ки онро бо изолятсияи оддии гармидиҳӣ ҳал кардан мумкин аст.
Таҳлили хароҷот: Сарфакории дарозмуддат барои тиҷорат ва давлат
Сармоягузорӣ ба системаҳои тозакунии об на танҳо масъалаи саломатӣ, балки ҳисоби дақиқи молиявӣ мебошад. Биёед хароҷоти насб ва нигоҳдории як системаи миёнаҳаҷми UF-ро барои як корхонаи хурди истеҳсолӣ ё мактаб дар давоми 3 сол ҳисоб кунем.
Хароҷоти аввалияи харид ва насби таҷҳизоти ONEMI зуд ҷуброн мешавад. Азбаски система қувваи барқро истифода намекунад, хароҷоти моҳонаи барқ сифр сомониро ташкил медиҳад. Инчунин, набудани партови об ба дренаж маънои онро дорад, ки шумо барои обҳои партов ва истифодаи зиёдатии об ба идораҳои коммуналӣ маблағи зиёдатӣ пардохт намекунед. Дар шароити Тоҷикистон, ки тарифҳои об ва барқ барои бахши тиҷоратӣ мунтазам боло мераванд, ин омили ҳалкунанда аст.
Нигоҳдории техникӣ танҳо аз шустани даврии мембрана иборат аст, ки онро ҳар як корманди оддӣ бе дониши махсуси техникӣ метавонад иҷро кунад. Ин раванд бо кушодани як крани махсус ва шустани баръакси мембрана дар давоми 3-5 дақиқа анҷом меёбад.
Дар ниҳоят, гузариш ба технологияи ултрафилтратсияи ONEMI барои бахши давлатӣ ва хусусии Тоҷикистон роҳи ягонаи устувор ва камхарҷ барои таъмини оби тоза дар шароити душвори инфрасохторӣ мебошад.