한국어
O‘zbekiston kommunal xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, bugungi kunda mamlakatimizdagi ichimlik suvi tarmoqlarining 38,4 foizi kapital ta’mirlashga muhtoj. Toshkent shahrining ayrim tumanlarida, xususan, Chilonzor va Sergelining eski dahalarida quvurlarning eskirish darajasi 62 foizdan oshadi. Bu shunchaki statistika emas. Bu har kuni jo‘mragimizdan oqib chiqayotgan, tarkibida ruxsat etilgan me’yordan 3,4 barobar ko‘p temir oksidi va mikroskopik zang zarralari bo‘lgan suvning real holatidir. Markazlashtirilgan tozalash inshootlari suvni GOST 2874-82 talablariga muvofiq darajada chiqargan taqdirda ham, uyingizgacha bo‘lgan bir necha kilometrlik eskirgan metall quvurlar orqali o‘tish jarayonida ikkilamchi ifloslanishga uchraydi.
Siz iste’mol qilayotgan suv tarkibida nimalar borligini aniq bilasizmi?
Xulosa
- Eski shahar quvurlaridagi ikkilamchi ifloslanish tufayli jo’mrak suvidagi temir miqdori me’yordan 300% gacha yuqori bo’lishi mumkin.
- Nuqtaviy (POU) teskari osmos filtrlari 0,0001 mikron o’lchamdagi barcha zararli moddalar va mikroplastiklarni 99,9% gacha tozalaydi.
- Sotib olinadigan idishdagi suvga nisbatan uydagi filtr tizimi oilaviy budjetni yiliga o’rtacha 4,2 million so’mgacha tejaydi.
Kommunal Tizimlar va Ikkilamchi Ifloslanish Muammosi
Ko‘pchilik shahar aholisi suv tozalash inshootlaridan chiquvchi suv sifatiga ishonadi. Ammo laboratoriya tahlillari mutlaqo boshqa haqiqatni ko‘rsatmoqda. Toshkent shahrining Yunusobod tumanida o‘tkazilgan mustaqil tahlillar shuni ko‘rsatdiki, xonadonlarga kirib kelayotgan suvda umumiy minerallashuv darajasi (TDS) ba‘zan 450-580 mg/l gacha ko‘tariladi. JSST (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti) tavsiya etgan optimal ko‘rsatkich esa 100-150 mg/l oralig‘idadir. Quvurlardan ajralib chiquvchi qo‘rg&lsndash;oshin, mis va rux kabi og‘ir metallar vaqt o‘tishi bilan inson organizmida to‘planib boradi. Bu zaharli moddalar buyrak va jigar faoliyatining buzilishiga olib kelishi ilmiy isbotlangan.
Yana bir global xavf — mikroplastiklar. Ekologik tadqiqotlarga ko‘ra, dunyo bo‘ylab jo‘mrak suvlarining 83 foizida o‘lchami 5 millimetrdan kichik bo‘lgan plastik tolalari aniqlangan. O‘zbekistonning gidrogeologik sharoitida ham daryo va yerosti suvlarining sanoat chiqindilari bilan ifloslanish darajasi yiliga o‘rtacha 1,8 foizga ortib bormoqda. Bunday sharoitda butun uyni emas, balki bevosita iste’mol qilinadigan nuqtani tozalash eng oqilona yechim hisoblanadi.
Nuqtaviy (POU) Teskari Osmos Tizimlarining Texnik Ustunligi
Nuqtaviy tozalash (Point-of-Use yoki POU) tizimlari bevosita suv ishlatiladigan joyga, ya‘ni oshxona jo‘mragining tagiga o‘rnatiladi. Bu tizimlar orasida eng samaralisi teskari osmos texnologiyasidir. Ushbu texnologiyaning ishlash prinsipi yarim o‘tkazgichli membrana orqali suvni yuqori bosim ostida o‘tkazishga asoslangan. Membrananing teshikchalari o‘lchami 0,0001 mikron (0,1 nanometr) bo‘lib, bu ko‘rsatkich eng kichik virusdan ham 200 marta, bakteriyadan esa 4000 marta kichikdir.
| Ifloslantiruvchi modda turi | Oddiy ko’za filtrlar (uglerodli) | Teskari osmos (POU) tizimi | Sog’liq uchun ta’siri |
|---|---|---|---|
| Og’ir metallar (Qo’rg’oshin, simob) | 30% – 45% | 98.2% – 99.8% | Asab tizimi va buyrak shikastlanishi |
| Bakteriyalar va viruslar | 10% – 20% | 99.99% | O’tkir ichak infeksiyalari |
| Nitratlar va pestitsidlar | 15% – 30% | 95.5% – 97.9% | Qon tizimi va gormonal buzilishlar |
| Mikroplastiklar | 50% – 60% | 99.9% | Hujayra darajasidagi toksikoz |
Teskari osmos jarayonida suv molekulalari membranadan o‘tib ketadi, barcha tuzlar, og‘ir metallar, pestitsidlar va bakteriyalar esa drenaj quvuri orqali kanalizatsiyaga oqizib yuboriladi. Zamonaviy ONEMI suv tozalash tizimlari ushbu texnologiyadan foydalangan holda, xonadon sharoitida laboratoriya darajasidagi toza suv olish imkonini beradi. Biroq, ko‘pchilik iste’molchilar bilmaydigan bir jihat bor: teskari osmos suvdagi barcha minerallarni, jumladan foydali kalsiy va magniyni ham 95% gacha yo‘qotadi. Shuning uchun zamonaviy tizimlarda tozalashdan keyingi bosqichda suvni qayta minerallashtiruvchi maxsus kartrijlar qo‘llanilishi shart.
Iqtisodiy Tahlil: Idishdagi Suv va Uy Filtrining Moliyaviy Solishtiruvi
Ko‘p oilalar uydagi suv sifatini yaxshilash uchun 19 litrli idishlarda tayyor suv sotib olishni afzal ko‘rishadi. Keling, buni aniq raqamlar bilan hisoblab chiqaylik. 4 kishilik o‘rtacha o‘zbek oilasi kuniga ichish va ovqat tayyorlash uchun kamida 12 litr suv sarflaydi. Toshkent shahrida 19 litrli sifatli ichimlik suvining o‘rtacha narxi 22 000 so‘mni tashkil etadi. Bu 1 litr suv uchun taxminan 1 157 so‘m deganidir.
Yillik xarajatlar tahlili quyidagicha ko‘rinish oladi:
Bir yillik suv iste‘moli: 12 litr × 365 kun = 4 380 litr. Idishdagi suvning yillik narxi: 4 380 litr × 1 157 so‘m = 5 067 660 so‘m. Bunga qo‘shimcha ravishda yetkazib beruvchini kutish, og‘ir idishlarni ko‘tarish va bo‘sh idishlar uchun oshxonadan joy ajratish noqulayliklarini ham hisobga olish kerak.
Endi esa ONEMI nuqtaviy teskari osmos tizimini sotib olish va saqlash xarajatlarini ko‘rib chiqamiz. Tizimning o‘rnatilishi bilan birgalikdagi dastlabki narxi va birinchi yildagi filtrlarni almashtirish xarajatlari jami 2 800 000 so‘m atrofida bo‘ladi. Ikkinchi yildan boshlab faqatgina almashtiriladigan kartrijlar uchun yiliga o‘rtacha 800 000 so‘m sarflanadi. Natijada, birinchi yildayoq siz qariyb 2,2 million so‘m, keyingi yillarda esa har yili 4,2 million so‘mdan ortiq mablag‘ni tejab qolasiz. Bu uzoq muddatli sarmoyaning naqadar foydali ekanini ko‘rsatuvchi yaqqol dalildir.
Ekologik Oqibatlar va Plastik Chiqindilarni Kamaytirish
Har yili dunyoda 480 milliarddan ortiq plastik idishlar ishlab chiqariladi va ularning atigi 9 foizi qayta ishlanadi. O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich undan ham past. Birgina xonadonda ONEMI filtr tizimining o‘rnatilishi yiliga o‘rtacha 2 920 ta 1,5 litrli plastik idishlarning chiqindixonaga tashlanishining oldini oladi. Plastik butilkalarning parchalanishi uchun 450 yildan ortiq vaqt talab etiladi va bu jarayonda ular tuproq hamda yerosti suvlarini zaharlovchi mikroplastiklarga aylanadi.
Uyingizda shaxsiy tozalash stansiyasining bo‘lishi nafaqat salomatligingizni himoya qiladi, balki uglerod izini (carbon footprint) kamaytirishga ham bevosita hissa qo‘shadi. Suvni qadoqlash, zavodda qayta ishlash va yuk mashinalarida uylarga yetkazib berish jarayonida atmosferaga tonnalab karbonat angidrid gazi ajralib chiqadi. Siz o‘z uyingizda suvni filtrlaganingizda, ushbu logistik zanjirni butunlay chetlab o‘tasiz va tabiatni asrashga real hissa qo‘shasiz.
Toshkent shahrining Chilonzor tumanidagi 18-dahada yashovchi oilaning tajribasiga ko‘ra, ONEMI filtr tizimi o‘rnatilgandan so‘ng, choynak va qozonlarda zang va qatlam (nakip) hosil bo‘lishi to‘liq to&lsxtadi. Bu esa maishiy texnikalarning ishlash muddatini ham 40 foizga uzaytiradi.