O’zbekiston ichimlik suvidagi og’ir metallar xavfi

O’zbekistonning urbanizatsiya va sanoatlashuv sur’atlari jadallashgani sari, biz iste’mol qilayotgan ichimlik suvining sifati tobora jiddiy tahlillarni talab qilmoqda. Sanoat chiqindilari va agrar sektorda kimyoviy moddalarning nazoratsiz qo’llanilishi natijasida tabiiy suv havzalari hamda yerosti suvlari tarkibida og’ir metallar va xavfli pestitsidlar miqdori ortib bormoqda.

Sanoat hududlari va agrar hududlar: Suv ifloslanishining ikki xil qiyofasi

O’zbekiston geografiyasida suv sifatining buzilishi bir xil xarakterga ega emas. Sanoat markazlari hisoblangan Chirchiq, Olmaliq va Navoiy shaharlarida asosiy muammo og’ir metallar bo’lsa, Farg’ona vodiysi, Buxoro va Xorazm viloyatlarida qishloq xo’jaligi pestitsidlari va yuqori minerallashuv darajasi ustunlik qiladi.

Olmaliq kon-metallurgiya kombinati va Chirchiq sanoat zonasi atrofidagi ochiq suv havzalarida mis, rux, kadmiy va qo’rg’oshin konsentratsiyasi belgilangan me’yorlardan sezilarli darajada oshib ketishi kuzatiladi. Masalan, Chirchiq daryosining quyi oqimida rux miqdori ba’zi mavsumlarda ruxsat etilgan maksimal konsentratsiya (REK) ko’rsatkichidan 3.4 barobargacha yuqori bo’ladi.

Agrar hududlarda esa vaziyat boshqacha. O’tgan asrning ikkinchi yarmida paxtachilikda keng qo’llanilgan geksaxloran, DDT va boshqa organoxlorli pestitsidlar tuproq qatlamida haligacha saqlanib qolgan va yomg’ir hamda sug’orish suvlari orqali sizot suvlariga o’tishda davom etmoqda. Bu moddalar juda barqaror bo’lib, o’nlab yillar davomida parchalanmaydi.

Me’yor va haqiqat: Davlat standartlari tahlili

O’zbekistonda ichimlik suvi sifati SanPIN № 0018-10 “O’zbekiston Respublikasi aholi punktlarida ichimlik suvi ta’minotining gigiyenik talablari va sifatini nazorat qilish” normativ hujjati bilan tartibga solinadi. Biroq, markazlashgan suv tozalash inshootlarining aksariyati o’tgan asrning 70-80-yillarida qurilgan bo’lib, ular faqat mexanik filtrlash va xlorlash texnologiyasiga asoslangan. Ushbu tizimlar suvni loyqalikdan va bakteriyalardan tozalaydi, ammo erigan og’ir metallar va murakkab organik birikmalarni (pestitsidlarni) ushlab qolishga qodir emas.

Ushbu jadval ko’rsatib turibdiki, markazlashgan suv quvurlaridan kelayotgan suv tashqi ko’rinishidan tiniq va hidsiz bo’lsa-da, uning kimyoviy tarkibi surunkali ravishda organizmni zaharlab borishi mumkin. Ayniqsa, bolalar va homilador ayollar ushbu toksinlarga nisbatan o’ta ta’sirchandirlar.

Oddiy usullar nega samarasiz? Afsonalar va haqiqat

Ko’pchilik aholi orasida suvni qaynatish yoki oddiy ko’za shaklidagi (kumgan) ko’mirli filtrlardan foydalanish barcha muammolarni hal qiladi degan noto’g’ri tushuncha mavjud. Keling, ushbu usullarning samaradorligini solishtirib ko’ramiz.

Suvni qaynatish bakteriya va viruslarni o’ldiradi, ammo og’ir metallar va pestitsidlar bug’lanib ketmaydi. Aksincha, qaynatish jarayonida suvning bir qismi bug’lanishi natijasida qolgan suvdagi og’ir metallar konsentratsiyasi yanada ortadi. Bundan tashqari, xlorlangan suv qaynatilganda, xlor qoldiqlari organik moddalar bilan reaksiyaga kirishib, xavfli kanserogen — kloroformni hosil qiladi.

Oddiy ko’mirli filtrlar (ko’za filtrlari) mexanik zarralarni va xlor hidini yaxshi yo’qotadi, ammo ularning resursi juda kichik (odatda 150-300 litr). O’zbekistonning o’ta qattiq va minerallashgan suvi sharoitida bunday filtrlar bor-yo’g’i 2-3 hafta ichida o’z xususiyatini yo’qotadi va to’plangan bakteriyalar ko’payish o’chog’iga aylanadi. Shuningdek, faollashtirilgan ko’mir og’ir metall ionlarini samarali ushlab qola olmaydi.

ONEMI muhandislarining ta’kidlashicha, Toshkent va Chirchiq hududlaridan olingan suv namunalari tahlili shuni ko’rsatdiki, oddiy oqimli filtrlar og’ir metallarni bor-yo’g’i 15-20% gacha kamaytira oladi, bu esa xavfsizlik standarti uchun mutlaqo yetarli emas.

Teskari osmos texnologiyasi: Molekulyar darajadagi himoya

Bugungi kunda suvni og’ir metallar, pestitsidlar, radionuklidlar va tuzlardan tozalashning yagona ishonchli usuli — bu teskari osmos (Reverse Osmosis) texnologiyasidir. Ushbu tizimning yuragi bo’lgan yarim o’tkazgich membrana teshiklarining o’lchami 0.0001 mikronni tashkil etadi. Solishtirish uchun, eng kichik virusning o’lchami 0.02 mikron, qo’rg’oshin ioni esa taxminan 0.0003 mikron hajmga ega.

Bu shuni anglatadiki, suv molekulalaridan boshqa hech qanday modda ushbu membranadan o’ta olmaydi. Barcha zararli aralashmalar, jumladan pestitsidlar va og’ir metallar drenaj tizimi orqali kanalizatsiyaga oqizib yuboriladi. Natijada siz 99.8% tozalikdagi, shisha idishlardagi premium suvlardan qolishmaydigan ichimlik suviga ega bo’lasiz.

Biroq, bozordagi ko’plab teskari osmos tizimlari past sifatli membranalar bilan jihozlangan bo’lib, ular O’zbekistonning yuqori bosimli va qattiq suviga bardosh bera olmaydi. ONEMI filtr tizimlari esa maxsus moslashtirilgan ko’p bosqichli tozalash va minerallashtirish kartrijlariga ega bo’lib, suvni nafaqat zararli moddalardan tozalaydi, balki inson organizmi uchun zarur bo’lgan kalsiy va magniy kabi foydali minerallar bilan optimal darajada boyitadi.

Sog’liqni saqlash masalasi hech qachon tejash obyekti bo’lmasligi kerak. Uy sharoitida sifatli suv tozalash tizimini o’rnatish — bu kelajakda shifokorlar va dori-darmonlarga sarflanadigan xarajatlarning oldini olish deganidir. O’zingiz va oilangiz iste’mol qilayotgan suvning tarkibiga bugunoq e’tibor qarating.