한국어
Toshkent viloyatining Qibray tumanida joylashgan yangi hovli egalari bir yil ichida uchta qimmatbaho isitish qozonini (katyol) butunlay almashtirishga majbur bo’lishdi. Bu kutilmagan moliyaviy zararning sababi oddiy edi: chuqurligi 35-50 metr bo’lgan quduqdan olinadigan suv tarkibidagi o’ta yuqori qattiqlik va temir moddasi qisqa muddatda barcha issiqlik almashinuvchi tizimlarni mutlaqo yaroqsiz holga keltirgan.
Ko’pchilik hovli joy qurgan yoki sotib olgan yurtdoshlarimiz quduq qazish bilan barcha suv muammolari hal bo’ladi deb o’ylashadi, biroq amaliyot mutlaqo boshqa haqiqatni ko’rsatmoqda.
Bugungi kunda O’zbekistonning shahar atrofidagi xususiy sektorida quduq suvi eng asosiy hayot manbai hisoblanadi. Ammo bu suvning sifati ko’pincha davlat standartlariga (O`zDST 950:2011) mutlaqo javob bermaydi. Aynan shu sababli, butun uyni tozalash (Whole-house) filtrlash tizimlariga bo’lgan talab so’nggi yillarda keskin oshdi.
Xulosa
- Quduq suvi tarkibidagi qattiqlik darajasi ko’p hududlarda me’yordan 3-5 marta yuqori bo’lib, maishiy texnikani tezda ishdan chiqaradi.
- Butun uy uchun mo’ljallangan filtrlar (Whole-house) faqatgina ichish uchun emas, balki barcha maishiy uskunalar va inson terisini himoya qilish uchun o’rnatiladi.
- Tizimni to’g’ri tanlash uchun dastlab laboratoriya tahlilini o’tkazish shart, aks holda qimmatbaho uskunalar samarasiz bo’lib qoladi.
Quduq suvidagi yashirin xavflar va ularning oqibatlari
O’zbekistonning turli hududlarida yer osti suvlari tarkibi keskin farq qiladi. Masalan, Toshkent viloyatida loyqalik va temir miqdori yuqori bo’lsa, Buxoro, Xorazm va Qoraqalpog’iston hududlarida minerallashuv va sho’rlanish darajasi o’ta yuqori ko’rsatkichlarni qayd etadi. Suv tarkibidagi zararli moddalar nafaqat quvurlarni, balki inson salomatligini ham yillar davomida yemirib boradi.
Quduq suvida eng ko’p uchraydigan muammolar va ularning ta’siri quyidagi jadvalda batafsil ko’rsatilgan:
| Suv tarkibidagi muammo | O’rtacha ko’rsatkich (O’zbekiston bo’yicha) | Maishiy texnikaga ta’siri | Sog’liqqa ta’siri |
|---|---|---|---|
| Yuqori qattiqlik (Kalsiy, Magniy) | 8 – 18 mg-ekv/l | Katyol va kir yuvish mashinalarida qasmoq (nakip) hosil qiladi, energiya sarfini oshiradi | Teri qurishi, sochlarning to’kilishi, buyrakda tosh yig’ilishi xavfi |
| Erimagan temir (Ikki valentli) | 0.5 – 4.5 mg/l | Santexnikada sariq-jigarrang dog’lar, quvurlarning tiqilib qolishi | Metall ta’mi, jigar va qon aylanish tizimiga salbiy yuklama |
| Vodorod sulfidi (H2S) | 0.02 – 0.15 mg/l | Metall qismlarning korroziyaga uchrashini tezlashtiradi | Sassiq tuxum hidi, ko’ngil aynishi va nafas qisilishi |
| Loyqalik va qum zarralari | 5 – 35 mg/l | Smesitellar va klapanlarning elakchalarini tezda ishdan chiqaradi | Ko’z va oshqozon-ichak trakti yallig’lanishi |
Ushbu ko’rsatkichlar shuni ko’rsatadiki, oddiy mexanik filtrlar quduq suvidagi barcha muammolarni hal qila olmaydi. Tizimli yondashuv talab etiladi.
Butun uyni tozalash (Whole-house) tizimi qanday ishlaydi?
Butun uyni tozalash tizimi — bu hovliga kiruvchi asosiy suv quvuriga o’rnatiladigan va uydagi barcha nuqtalarga (oshxona, hammom, isitish tizimi) faqat tozalangan suv yetkazib beruvchi ko’p bosqichli majmuadir. U odatda bir nechta maxsus filtrlardan iborat bo’ladi.
Birinchi bosqichda mexanik tozalash filtri qum, loy va zang kabi yirik zarralarni ushlab qoladi. Bu keyingi bosqichdagi qimmatbaho filtrlarning ishlash muddatini uzaytirish uchun zarur. Ikkinchi bosqichda esa aeratsiya yoki maxsus reagentlar yordamida erigan temir va vodorod sulfidi oksidlanadi va cho’kmaga keltiriladi.
Uchinchi bosqich — ion almashinuvchi smola yordamida suvni yumshatish jarayonidir. Bu jarayonda kalsiy va magniy ionlari xavfsiz natriy ionlariga almashtiriladi. Natijada suv yumshoq bo’ladi va maishiy texnikalarda qasmoq hosil bo’lmaydi. To’rtinchi bosqichda ko’mirli filtrlar suvning hidi, ta’mi va rangini yaxshilaydi, organik birikmalarni yo’qotadi.
Ko’pgina zamonaviy xonadonlarda ushbu tizimlardan so’ng ichimlik suvi uchun oshxonaning o’ziga qo’shimcha teskari osmos filtri ham o’rnatiladi. Bunday kompleks yondashuv uydagi barcha texnikalarni 100% himoya qiladi.
Bozordagi takliflar va narxlar diapazoni
O’zbekiston suv tozalash texnologiyalari bozorida bugungi kunda turli xil yechimlar mavjud. Narxlar tizimning unumdorligi va suvning ifloslanish darajasiga qarab keskin farq qilishi mumkin.
Kichikroq hovli uylari uchun mo’ljallangan, unumdorligi soatiga 1.5 – 2.5 kub metr bo’lgan standart yumshatish va temirsizlantirish tizimlari o’rtacha 8,000,000 dan 18,000,000 so’mgacha baholanadi. Agar suvda vodorod sulfidi va og’ir metallar ko’p bo’lsa, qo’shimcha aeratsiya kolonalari talab etiladi, bu esa loyihaning narxini 25,000,000 so’mdan oshirib yuborishi mumkin. Global bozorda yetakchi hisoblangan ONEMI brendi kabi ishonchli ishlab chiqaruvchilarning texnologiyalari uzoq muddatli kafolat va kam tuz sarfi bilan ajralib turadi.
Xarajatlarni rejalashtirishda faqat uskunaning narxini emas, balki yillik xizmat ko’rsatish (tuz tabletkalari, kartrijlarni almashtirish) xarajatlarini ham hisobga olish zarur. O’rtacha hisobda, bunday tizimlar yiliga 1,200,000 dan 3,000,000 so’mgacha ekspluatatsiya xarajatlarini talab qiladi.
Tizimni tanlashda yo’l qo’yiladigan eng katta xatolar
Ko’pchilik hovli egalari qo’shnisining uyiga o’rnatilgan filtrga qarab o’zlariga ham xuddi shunday tizim buyurtma berishadi. Bu eng katta va qimmatga tushadigan xatodir. Chunki hatto bir-biridan 50 metr uzoqlikda joylashgan ikkita quduqning suv tarkibi tubdan farq qilishi mumkin. Birida temir ko’p bo’lsa, ikkinchisida sho’rlanish yuqori bo’ladi.
Ikkinchi xato — filtr hajmini noto’g’ri hisoblash. Agar uydagi dush, kir yuvish mashinasi va oshxona bir vaqtda yoqilganda filtrning o’tkazuvchanlik quvvati yetarli bo’lmasa, suv bosimi keskin tushib ketadi yoki suv to’liq tozalanmasdan o’tib ketadi. Shuning uchun, mutaxassis jalb qilgan holda, uydagi suv nuqtalari soni va oila a’zolarining kunlik ehtiyojidan kelib chiqib hisob-kitob qilish lozim.
Suvni tahlil qilmasdan turib filtr sotib olish — pulni havoga sovurish bilan barobardir.