한국어
Upatikanaji wa maji safi na salama katika maeneo ya vijijini nchini Tanzania bado ni changamoto kubwa inayozikabili taasisi nyeti kama shule na zahanati. Katika mikoa ya Kanda ya Kaskazini kama Arusha na Manyara, pamoja na maeneo ya Bonde la Ufa, vyanzo vingi vya maji chini ya ardhi vina viwango vikubwa vya madini ya fluoride na chumvi kupita kiasi. Hali hii inahatarisha afya ya watoto wa shule na wagonjwa wanaotafuta matibabu kwenye vituo vya afya vya umma na binafsi.
Muhtasari
- Maji mengi ya aridhini vijijini yana viwango vya fluoride vinavyozidi 1.5 mg/l ambavyo ni hatari kwa mifupa na meno ya watoto.
- Mifumo ya Reverse Osmosis (RO) ndiyo teknolojia pekee inayoweza kuondoa chumvi na kemikali hizi kwa ufanisi wa zaidi ya asilimia tisini na tisa.
- Uwekezaji wa awali katika teknolojia ya kuchuja maji hupunguza gharama za matibabu na kuongeza mahudhurio ya wanafunzi madarasani kwa kuzuia magonjwa ya tumbo.
Wataalamu wa afya ya jamii wanasema kuwa zaidi ya asilimia sitini ya magonjwa yanayoathiri jamii za vijijini yanatokana na matumizi ya maji yasiyo salama.
Changamoto ya Maji Salama katika Taasisi za Vijijini
Shule nyingi za sekondari na za msingi vijijini zinategemea visima virefu ambavyo mara nyingi havijafanyiwa uchujaji wa kina. Maji haya yanaonekana kuwa safi kwa macho lakini yana viini vya magonjwa na madini hatari. Kwa upande wa vituo vya afya, mahitaji ya maji safi ni makubwa zaidi kwa ajili ya usafi wa vifaa vya matibabu, kuosha mikono, na matumizi ya wagonjwa wodini. Ukosefu wa maji salama unaongeza hatari ya maambukizi mapya hospitalini (nosocomial infections), jambo ambalo linadhoofisha juhudi za utoaji wa huduma bora za afya.
Miongozo ya hivi karibuni kutoka Mamlaka ya Udhibiti wa Ubora wa Maji nchini (RUWASA) inasisitiza umuhimu wa taasisi hizi kuwa na mifumo ya ndani ya kusafisha maji. Kutegemea maji ya kuvuna kutoka kwenye paa za bati pekee hakutoshelezi mahitaji ya mwaka mzima kutokana na mabadiliko ya tabianchi yanayosababisha vipindi virefu vya ukame. Hapa ndipo teknolojia za kisasa za uchujaji zinapohitajika ili kubadilisha maji ya visima kuwa maji yanayofaa kwa matumizi ya binadamu.
Je, inawezekana vipi kituo cha afya kijijini kujiendesha bila chanzo cha uhakika cha maji yaliyotibiwa wakati wa upasuaji mdogo?
Teknolojia ya Reverse Osmosis (RO) na Ufanisi Wake
Teknolojia ya Reverse Osmosis (RO) inafanya kazi kwa kusukuma maji katika shinikizo kubwa kupitia utando maalum (semi-permeable membrane). Utando huu una matundu madogo sana yanayoruhusu molekuli za maji tu kupita, huku ukizuia bakteria, virusi, chumvi, na madini mazito kama fluoride na arseniki. Hii ni tofauti na mifumo ya kawaida ya kuchuja kwa mchanga au mkaa ambayo huondoa tu uchafu unaoonekana lakini inaacha kemikali zilizoyeyuka kwenye maji.
Katika maeneo yenye changamoto kubwa ya nishati ya umeme, mifumo ya kisasa ya RO sasa inaweza kuendeshwa kwa kutumia nishati ya jua (solar power). Hii inapunguza gharama za uendeshaji kwa kiasi kikubwa na kuhakikisha huduma haisimami hata pale umeme wa gridi ya taifa unapokatika. Chapa ya kimataifa ya ONEMI imekuwa mstari wa mbele kubuni mifumo ya namna hii inayostahimili mazingira magumu ya vijijini na isiyohitaji matengenezo ya mara kwa mara.
| Aina ya Mfumo | Uwezo wa Kuzalisha (Lita/Siku) | Mtumiaji Anayelengwa | Chanzo cha Nishati |
|---|---|---|---|
| Mfumo Mdogo | Lita 500 – 1,000 | Zahanati ndogo / Shule za Msingi | Umeme wa Kawaida / Sola |
| Mfumo wa Kati | Lita 2,000 – 5,000 | Vituo vya Afya / Shule za Sekondari | Sola / Gridi ya Taifa |
| Mfumo Mkubwa | Lita 10,000+ | Hospitali za Wilaya / Vyuo | Gridi ya Taifa / Jenereta |
Uteuzi na Ufungaji wa Mifumo Inayofaa
Kabla ya kufunga mfumo wowote wa kusafisha maji, ni muhimu kufanya vipimo vya maabara ili kujua aina ya vichafuzi vilivyomo kwenye maji hayo. Hatua hii inazuia kununua vifaa visivyokidhi mahitaji au vinavyoweza kuharibika haraka kutokana na wingi wa madini fulani. Kwa mfano, maji yenye kiwango kikubwa cha chuma yanahitaji chujio la awali (iron pre-filter) kabla ya kuingia kwenye utando wa RO ili kuzuia kuziba kwa mfumo mzima wa usafishaji.
Uzoefu wa kivitendo kutoka mradi wa maji katika kijiji cha Endasak mkoani Manyara unaonyesha kuwa mifumo inayowekwa bila ushirikishwaji wa mafundi wa ndani mara nyingi hutelekezwa pale uharibifu mdogo unapotokea. Ni muhimu kwa taasisi zinazofadhili miradi hii kuhakikisha kuna mafunzo ya kutosha kwa watumiaji wa mwisho kuhusu jinsi ya kusafisha vichujio (backwashing) na kubadilisha vipuri vidogo ili kuhakikisha uendelevu wa mradi.
Hata hivyo, kuna ukweli usiopingika kuwa mifumo ya RO inazalisha maji taka ya chumvi (reject water) wakati wa mchakato wa kusafisha. Katika shule nyingi za vijijini, maji haya ya reject hayapaswi kumwagwa tu ovyo; badala yake yanaweza kuelekezwa kwenye matumizi mengine kama vile kusafisha vyoo au umwagiliaji wa bustani za miti inayostahimili chumvi ili kuzuia uharibifu wa mazingira yanayozunguka shule.
Athari za Kijamii na Kiuchumi za Maji Salama
Uwekezaji katika mifumo ya kusafisha maji una matokeo ya haraka na ya muda mrefu kwa maendeleo ya jamii. Shule zinazotumia mifumo ya ONEMI zimeripoti kupungua kwa utoro wa wanafunzi kwa zaidi ya asilimia themanini kutokana na kutokomeza magonjwa ya kuhara na homa ya matumbo. Wasichana ndio wanaofaidika zaidi kwani upatikanaji wa maji shuleni unarahisisha usimamizi wa usafi wa hedhi, na hivyo kuwafanya wasikose masomo wakati wa vipindi vyao.
Kwenye vituo vya afya, uwepo wa maji salama unamaanisha kupungua kwa muda wa wagonjwa kukaa wodini na kupunguza matumizi ya dawa za antibiotiki zinazotibu magonjwa ya kuambukiza. ONEMI inahakikisha kuwa kila mfumo unaowekwa unakidhi viwango vya kimataifa vya ubora wa maji ili kutoa ulinzi thabiti kwa jamii nzima. Pesa zilizokuwa zikitumika kununua kuni za kuchemshia maji sasa zinaweza kuelekezwa kwenye ununuzi wa vitabu na vifaa vya tiba vya kisasa.