한국어
Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň we degişli jemgyýetçilik saglygy goraýyş edaralarynyň monitoring maglumatlaryna görä, ýurdumyzyň käbir sebitlerinde, aýratyn-da Garagum sährasyna golaý we Amyderýanyň aşaky akymyndaky etraplarda agyz suwunyň umumy minerallaşma derejesi (TDS) 1 litrde 1500-den 2200 milligrama çenli ýetip bilýär. Bu görkeziji Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň (BSGG) maslahat berýän kadaly çäginden (500–1000 mg/l) ep-esli ýokarydyr.
Hlorirleme we süzgüçleme işleri merkezleşdirilen suw arassalaýjy desgalarda amala aşyrylsa-da, suwuň 10-15 kilometrlik köne polat we çoýun turbalardan geçip öýlerimize gelmegi ikilenç hapalanma töwekgelçiligini döredýär. Şonuň üçin her bir maşgalanyň saglygyny goramak gönüden-göni öýde, ýagny nokatlaýyn (Point-of-Use – POU) arassalaýyş ulgamlaryna baglydyr.
Ýekün
- Türkmenistanyň käbir sebitlerinde agyz suwunyň gatylygy kadadan 2 esse ýokary bolup, ol böwrekde daşlaryň emele gelmegine göni täsir edýär.
- Ters osmos (RO) tehnologiýasy suwdaky agyr metallary, duzlary we mikroblary 99.8%-e çenli netijelilik bilen süzüp arassalaýar.
- Bakja-syz (tankless) dizaýnlar aşhanada 70% tygşytlylyk döredip, suwuň saklanyp könelme we bakteriýa köpelme howpuny doly aradan aýyrýar.
Öýde suwuň hilesini peseltýän esasy faktorlar
Ýurdumyzda suw desgalary TDS derejesini kadalaşdyrmaga çalyşsa-da, Aşgabat şäheriniň käbir köne etraplarynda (mysal üçin, 11-nji we 30-njy mikroronlarda) geçirilen barlaglar suw geçiriji ulgamlaryň könelmegi sebäpli durnuksyzlyk görkezýär. Turbalaryň dymylmagy, poslamagy we mikroskopik jaryklar arkaly suwa pes molekulýar organiki birleşmeler, demir oksidi we çäge bölejikleri garyşýar. TDS metr enjamy arkaly ölçelende, krandan akýan suwuň düzüminde kalsiy we magniý duzlarynyň artykmaç mukdary anyklanýar. Bu bolsa diňe bir durmuş enjamlarynyň (çäýnekler, kir ýuwujy maşynlar) ömrüni 45% gysgaltman, eýsem adam bedeninde duzlaryň toplanmagyna getirýär.
Ýylyň gyzgyn paslynda suw desgalarynda hloruň mukdary 1 litrde 0.5 milligrama çenli ýetirilýär. Hlor patogen mikroorganizmileri öldürse-da, ol suwa ýakymsyz ys berýär we aşhana gaplarynda galyndy galdyrýar. ONEMI inženerleriniň barlaglaryna görä, hlorlanan suwy göni ulanmak aşgazan-içege ulgamynyň mikroflorasyna ýaramaz täsir edip biler.
Ters Osmos (RO) tehnologiýasynyň fiziki we himiki iş prinsipi
Ters osmos — häzirki wagtda dünýäde iň kämil süzgüçleme tehnologiýasydyr. Bu ulgamda suw 0.0001 mikron (nanometr) ölçegdäki ýarym geçiriji membrana arkaly basyş astynda geçirilýär. Membrananyň gözenekleri şeýle bir kiçidir we ol diňe suw molekulalarynyň (H2O) geçmegine rugsat berýär. Beýleki ähli hapalaýjylar, şol sanda agyr metallar, pestisidler, hlor birleşmeleri, wiruslar we bakteriýalar süzülip galýar we göni kanalizasiýa akdyrylýar.
| Hapalaýjynyň görnüşi | Ölçegi (mikron) | RO Membrananyň süzüş netijeliligi (%) |
|---|---|---|
| Bakteriýalar we wiruslar | 0.2 – 10.0 | 99.99% |
| Agyr metallar (Gurşun, Simap) | 0.0005 – 0.002 | 98.5% |
| Hlor we organiki birleşmeler | 0.001 – 0.1 | 99.0% |
| Kalsiy we Magniý duzlary (Gatylyk) | 0.0001 – 0.001 | 97.8% |
Süzgüçleme prosesi köp basgançakly bolup, birinji tapgyrda gaty bölejikler (çäge, pos) aýrylýar, ikinji tapgyrda işjeňleşdirilen kömür süzgüçi hlory we ysy neytrallaşdyrýar, üçünji tapgyrda bolsa esasy RO membrana suwy molekulýar derejede arassalaýar. Netijede, çykýan suw dury, ýakymly we düýbünden zyýansyz bolýar.
Häzirki zaman bakja-syz dizaýnlar we boşlugy tygşytlamak
Köne görnüşli RO ulgamlarynda süzülen suwy saklamak üçin 8-12 litrlik ýörite metal ýa-da plastik baklar (rezervuarlar) ulanylýardy. Bu baklar diňe bir aşhananyň aşyndaky boşlugyň 60%-den gowragyny eýelemek bilen çäklenmän, eýsem wagtyň geçmegi bilen içki diwarlarynda nemli gatlagyň we bakteriýalaryň emele gelmegine şert döredýärdi. Täze nesil bakja-syz (tankless) ulgamlar bolsa bu meseläni düýbünden çözdi.
Tankless ulgamlar göni akym tehnologiýasy (Direct Flow) arkaly işleýär. Siz krany açanyňyzda, ýokary öndürijilikli nasos suwy şol pursatda membranadan geçirip, size täze süzülen suwy berýär. Bu dizaýn aşhanadaky ýer tygşytlylygyny 75% ýokarlandyrýar we suwuň gapda durup könelme gorkusyny doly aradan aýyrýar. Enjamlaryň galyňlygy adatça 13-15 sm-den aşmaýar, bu bolsa ony islendik kiçi aşhanada hem ulanmaga mümkinçilik berýär.
Ykdysady taýdan nokatlaýyn süzgüçleriň peýdasy
Öýe 19 litrlik gaplanan suwlary satyn almak ilkinji seretmekde amatly görünse-de, statistiki hasaplamalar munuň tersini subut edýär. Ortaça 4 adamdan ybarat bolan Türkmenistandaky maşgala günde agyz suwy, nahar bişirmek we çaý-kow we beýlekiler üçin azyndan 15 litr arassa suw ulanýar. Ýyllyk sarp ediliş takmynan 5475 litre barbardyr.
Eger gaplanan suwuň 1 litriniň bahasyny ortaça 1.5 manat diýip hasaplasak, maşgala günde 22.5 manat, ýylda bolsa 8212.5 manat pul sarp edýär. Şol bir wagtda, öýde gurnalan ONEMI nokatlaýyn suw arassalaýyş ulgamynyň ýyllyk süzgüç çalyşma we elektrik energiýasy çykdajysy bary-ýogy 800-1200 manat aralygyndadyr. Diýmek, ulgam özüni birinji ýylda doly ödeýär we soňraky ýyllarda maşgala býujetine 85% tygşytlylyk getirýär.
Mundan başga-da, plastik gaplaryň daşalmagy we zibillige zyňylmagy ekologiki taýdan uly zyýan ýetirýär. Öýde süzgüç ulanmak arkaly ýylda azyndan 300 sany uly plastik gabyň tebigata zyňylmagynyň öňi alynýar. Häzirki wagtda ekologiki arassalyk we ykdysady tygşytlylyk her bir akylly maşgalanyň esasy ýörelgesine öwrülmelidir.
Tehniki taýdan seredilende, käbir ulgamlarda mineralizator süzgüçleriniň wagtynda çalşylmazlygy suwuň düzümindäki peýdaly minerallaryň hem aşa süzülmegine eltip biler. Şonuň üçin ulgamyň görkezijilerine yzygiderli gözegçilik etmek örän möhümdir.
Siz hem maşgalaňyzyň saglygyny we býujetini goramak isleseňiz, häzirki zaman nokatlaýyn suw arassalaýjy tehnologiýalaryna geçmegi gijikdirmäň. Arassa suw — sagdyn durmuşyň gözbaşydyr.