میکروپلاستیک در آب آشامیدنی؛ کدام فیلتر واقعاً آن را حذف می‌کند

در سال ۲۰۱۷، نخستین بررسی گسترده درباره حضور میکروپلاستیک در آب لوله‌کشی نتایج تکان‌دهنده‌ای داشت: در ۸۳ درصد از نمونه‌های آب شهری جمع‌آوری‌شده از ۱۴ کشور، الیاف ریز پلاستیکی شناسایی شد. از آن روز تا امروز، این ذرات تقریباً نامرئی از یک موضوع تخصصی به یکی از پرتکرارترین دغدغه‌های خانواده‌ها تبدیل شده‌اند. پرسش اصلی ساده است: آبی که هر روز می‌نوشیم چقدر پلاستیک دارد و چه فیلتری می‌تواند واقعاً آن را حذف کند؟

میکروپلاستیک دقیقاً چیست و از کجا می‌آید

میکروپلاستیک به هر ذره پلاستیکی با قطر کوچک‌تر از ۵ میلی‌متر گفته می‌شود. این ذرات به دو شکل وارد محیط می‌شوند: نوع اول، میکروپلاستیک‌های اولیه هستند که از ابتدا در همین ابعاد ریز تولید می‌شوند، مثل دانه‌های پولیش در محصولات آرایشی یا گلوله‌های خام صنعتی. نوع دوم، میکروپلاستیک‌های ثانویه‌اند که از خردشدن تدریجی قطعات بزرگ‌تر پلاستیک به وجود می‌آیند؛ بطری که زیر نور خورشید ترک می‌خورد، کیسه پلاستیکی که در رودخانه ساییده می‌شود، یا لاستیک خودرو که روی آسفالت فرسوده می‌شود.

اما چیزی که این روزها بیشتر نگرانی ایجاد کرده، ذرات ریزتری به نام نانوپلاستیک هستند؛ ذراتی کوچک‌تر از یک میکرومتر که آن‌قدر ریزند که می‌توانند از برخی سدهای طبیعی بدن عبور کنند. مشکل اصلی این‌جاست که هر دو نوع این ذرات در آب، خاک، هوا و حتی غذا یافت شده‌اند و به سختی می‌توان از آن‌ها گریخت.

پلاستیک چگونه وارد آب آشامیدنی می‌شود

بزرگ‌ترین تصور غلط این است که آب بطری عاری از پلاستیک است. یک مطالعه دانشگاه کلمبیا که نتایج آن در ژانویه ۲۰۲۴ منتشر شد، نشان داد هر لیتر آب بطری به طور میانگین حدود ۲۴۰ هزار ذره نانوپلاستیک دارد و بخش عمده این ذرات نه از منبع آب، بلکه از خود بطری و فرایند بسته‌بندی جدا می‌شوند. به عبارت دیگر، بطری پلاستیکی که آب را در آن می‌خریم، خودش منبع آلودگی است.

آب لوله‌کشی هم از این قضیه مستثنا نیست. بررسی Orb Media با همکاری دانشگاه مینه‌سوتا در سال ۲۰۱۷ نشان داد ۸۳ درصد از نمونه‌های آب شهری حاوی الیاف میکروپلاستیک‌اند. تصفیه‌خانه‌های شهری برای حذف باکتری و کدورت طراحی شده‌اند، نه برای گرفتن ذرات پلاستیکی در ابعاد نانو؛ بنابراین بخشی از این ذرات از سد تصفیه عبور می‌کنند و به شیر خانه می‌رسند. سازمان جهانی بهداشت در گزارش سال ۲۰۱۹ خود با عنوان «میکروپلاستیک در آب آشامیدنی» اعلام کرد شواهد کافی برای تعیین خطر قطعی بهداشتی در سطح فعلی وجود ندارد، اما همزمان خواستار کاهش مصرف پلاستیک و پژوهش بیشتر شد.

کدام فیلترها می‌توانند میکروپلاستیک را حذف کنند

همه فیلترها در برابر میکروپلاستیک یکسان عمل نمی‌کنند. تفاوت اصلی در اندازه منافذ غشا و نوع فناوری فیلتراسیون است. جدول زیر مقایسه ساده‌ای از فناوری‌های رایج ارائه می‌دهد:

منافذ غشای اسمز معکوس حدود ۰.۰۰۰۱ میکرومتر است؛ یعنی صدهزار بار ریزتر از قطر یک تار موی انسان. از آن‌جا که کوچک‌ترین میکروپلاستیک‌ها معمولاً حدود یک میکرومتر و نانوپلاستیک‌ها در بهترین حالت حدود ۱۰۰ نانومتر هستند، این منافذ عملاً اجازه عبور به هیچ‌کدام از این ذرات را نمی‌دهند. مطالعات آزمایشگاهی نیز بازده حذف بیش از ۹۹ درصد میکروپلاستیک را با اسمز معکوس گزارش کرده‌اند.

فیلتر اسمز معکوس چگونه کار می‌کند

اسمز معکوس بر پایه یک غشای نیمه‌تراوا کار می‌کند. آب با فشار از روی این غشا عبور داده می‌شود و غشا فقط به مولکول‌های آب اجازه عبور می‌دهد، در حالی که ذرات بزرگ‌تر، نمک‌های محلول، فلزات سنگین و ذرات پلاستیکی را پشت سر نگه می‌دارد. همین سازوکار باعث می‌شود اسمز معکوس علاوه بر میکروپلاستیک، طیف وسیعی از آلاینده‌های دیگر از جمله سرب و آرسنیک را هم حذف کند.

در عمل، یک سیستم اسمز معکوس خانگی معمولاً چند مرحله پیش‌تصفیه (فیلتر الیافی و کربن فعال) دارد که ابتدا ذرات درشت و کلر را می‌گیرند، سپس آب به غشای RO می‌رسد و در نهایت یک فیلتر کربن نهایی طعم و بوی آب را اصلاح می‌کند. نکته مهم این است که کیفیت غشا و تراکم آن تعیین می‌کند چقدر از نانوپلاستیک‌ها پشت غشا می‌مانند؛ به همین دلیل انتخاب سیستمی با غشای استاندارد و مشخصات فنی شفاف، تفاوت واقعی ایجاد می‌کند.

هنگام انتخاب فیلتر به چه نکاتی توجه کنیم

اگر هدف اصلی شما حذف میکروپلاستیک و نانوپلاستیک از آب آشامیدنی است، چند نکته را هنگام خرید جدی بگیرید. اول، به اندازه منافذ غشا دقت کنید؛ برای حذف مطمئن، غشای اسمز معکوس با دقت ۰.۰۰۰۱ میکرومتر را انتخاب کنید. دوم، وجود مراحل پیش‌تصفیه را بررسی کنید، چون فیلتر الیافی و کربن فعال عمر غشای اصلی را افزایش می‌دهند و هزینه نگهداری را پایین می‌آورند. سوم، به برنامه تعویض فیلترها پایبند بمانید؛ غشایی که تاریخ مصرفش گذشته باشد، هم راندمان حذفش افت می‌کند و هم ممکن است خودش محلی برای تجمع آلاینده شود.

کیفیت آب لوله‌کشی در مناطق مختلف ایران یکسان نیست و همین موضوع انتخاب فیلتر را حساس‌تر می‌کند. اگر در منطقه‌ای با آب سخت یا آلودگی فلزات سنگین زندگی می‌کنید، سیستمی که علاوه بر حذف میکروپلاستیک، سختی و فلزات را هم مدیریت کند انتخاب منطقی‌تری است. برای آشنایی با وضعیت آب تهران و نحوه انتخاب سیستم مناسب، می‌توانید راهنمای ما درباره آب شیر تهران و انتخاب فیلتر RO را ببینید. اگر هم به دنبال درک کلی از تصفیه نقطه مصرف هستید، مطلب تصفیه آب نقطه مصرف در خانه را مطالعه کنید.

در نهایت باید گفت نگرانی درباره میکروپلاستیک دلیلی برای وحشت نیست، اما بهانه خوبی برای انتخاب آگاهانه است. سازمان جهانی بهداشت هنوز خطر قطعی بهداشتی در سطح فعلی را تأیید نکرده، با این حال اصل احتیاط حکم می‌کند جایی که می‌توانیم مواجهه را کم کنیم، کم کنیم. نصب یک سیستم اسمز معکوس استاندارد یکی از معدود راه‌هایی است که این کار را برای خانواده‌ها عملی می‌کند؛ چون برخلاف آب بطری که خودش منبع ذرات پلاستیکی است، غشای RO ذرات را از آب بیرون می‌کشد، نه اینکه به آن اضافه کند. اگر به فکر ارتقای کیفیت آب آشامیدنی خانواده‌تان هستید، مطالعه هفت دلیل نیاز خانواده‌ها به دستگاه تصفیه آب هم می‌تواند نقطه شروع خوبی باشد.